وجودات ممكنات ، هم متصف به تقدم و هم متصف به تأخر است و اتصاف او به تقدم و تأخر به نفس ذات او است نه به واسطهء امرى زايد بر ذات ( زيرا حق است كه در نخستين مراتب كثرت ، در اسما و صفات خويش از قبيل عالم و قادر و مريد تجلى مىكند و وجود ، در مقام ذات ، تقدم بر وجود و ظهور و تجلى در مقام اسما و صفات دارد و نيز حق است كه در ساير مراتب وجود از عقول تا به اجرام و عناصر كه همگى شؤون وجوديهء اويند تنزل مىكند و وجودش در اصل مرتبهء ذات ، تقدم بر شؤون وجوديهء او دارد . پس او است كه در حقيقت به نفس ذات خويش هم متقدم است و هم متأخر ) . پس هيچ متقدمى متقدم و هيچ متأخرى متأخر نمىشود مگر به حق لازم و قضاى حتمى ( يعنى به نفس وجودى كه حق حقيقى است و تحقق هر وجودى در هر مرتبه‌اى و تجلى وى در هر منزل و مقامى و تشأن او به هر شأن و نام و نشانى امرى لازم و ضرورى و غير قابل تغيير و تبديل است و لايق و شايستهء او است ) و به قسم دوم ( يعنى تقدم بالحقيقه ) اشاره مىكنيم ( و در تفسير و تعريف آن مىگوييم ) به اين‌كه جاعل و مجعول هنگامى كه براى هر يك شيئيت وجودى است ، تقدم شيئيت ( يعنى ماهيت ) جاعل بر شيئيت مجعول از نظر اتصاف به وجود ، تقدم بالذات است ( زيرا شيئيت و ذات جاعل در اتصاف به وجود ، بالذات به حكم عقل و ضرورت و بداهت مقدم بر شيئيت و ذات مجعول است ) خواه تقدم بالذات به صورت تقدم بالطبع باشد ( مانند تقدم واحد بر اثنين ) و يا تقدم بالعليه باشد ( مانند تقدم علت تامه بر معلول ) و تقدم نفس وجود بر وجود ( يعنى تقدم نفس وجود منسوب به جاعل بر نفس وجود منسوب به مجعول ) تقدم بالحقيقه است ( نه بالطبع و نه بالعليه و نه به ساير انحاى تقدم مشهور . زيرا وجودات داراى مراتب و كثراتى است كه بعضى بالحقيقه و به نفس ذات ، مقدم بر بعضى ديگرند ) . و اما تقدم وجود بر ماهيت ، تقدمى است كه ملاك و سببى براى آن نمىتوان فرض نمود مگر اين‌كه بگوييم وجود ، موجود بالذات است و ماهيت ، موجود بالعرض و به تبع وجود است و حال وجود و ماهيت عينا نظير حال شخص است با سايهء او و يا نظير عكس شخص است در آينه . لا صدرا در سطح وجود همهء تقدم‌ها را مىنگرد و از اين رو همان تشكيكى كه در مرتب وجود است در كل تقدم‌ها و تأخرها روا مىدارد و اصولا انواع تقدم‌ها و تأخرها جلوه‌هاى وجودند و شؤون آن را در مجال علت و معلول و جنس و فصل و زمان و مكان و تقدم و تأخر و معيت و غيره ظهور مىكند . « 1 » تقدم فعل بر قوت - لا صدرا مىگويد اكثر فلاسفه گمان برده‌اند « 2 » به طور مطلق قوت متقدم بر فعل است به اين گمان كه ماده قبل از صورت و جنس قبل از فعل و لا نظام عالم قبل از نظام آن و ماهيت ممكن قبل از وجود آن مىباشد و در اين باب فلاسفه و حكما اقوال گوناگونى دارند . و فروعى را بر اين نظر مترتب كرده‌اند از جمله اين‌كه هيولى وجودا قبل از صورت است . لا صدرا در اين جا نظر فلاسفه

--> ( 1 ) اسفار ، ج 3 ، سفر 1 ، ص 254 . ( 2 ) همان ، ص 56 .